Thế giới ngày càng biến đổi không ngừng…
Những điều phổ biến hiện nay thì 10 năm trước còn chưa xuất hiện và có 65% những công việc sẽ bị thay thế bởi công nghệ trong những năm tới.
Chỉ mới đây thôi, đại dịch Covid-19 khiến cho thế giới phải thay đổi toàn bộ, những lối sống cũ, những công nghệ cũ không thích nghi được sẽ bị đào thải. Và để thích nghi được thì không gì khác, chúng ta phải luôn sẵn sàng học những cái mới, phải luôn mang trong mình tinh thần học tập suốt đời.
Học tập suốt đời để dám nghĩ, dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm, dám hy sinh vì lợi ích chung, để trở thành người có ích cho xã hội.
– Tổng Bí thư TÔ LÂM –
Học tập suốt đời là một cụm từ thường nghe hiện nay. Nhưng làm sao có thể học suốt đời được khi phần lớn thời gian sống của mình con người còn phải đi làm, lập gia đình và nuôi con cái? Rồi khi về già, đầu óc chậm chạp làm sao đi học được, nói chi là tự học?
Tinh thần tự học – “cái lõi” của học tập suốt đời
Nói đến tự học là nói đến việc tự mình nghiên cứu, tìm tòi học hỏi, tiếp thu kiến thức của nhân loại trong sách vở, trong nhà trường, ngoài đời, mà không có thầy trực tiếp hướng dẫn, giảng dạy. Khác với trong nhà trường, người học luôn có thầy giáo trực tiếp giảng dạy.
Học tập suốt đời tức là việc học tập đối với một con người không chỉ dừng lại ở một giai đoạn, thời gian nhất định trong nhà trường lúc học phổ thông, đại học, mà còn phải học tập ngay cả khi đi làm, lúc về già. Điều đó có nghĩa là học bất cứ lúc nào, ở đâu, luôn duy trì việc học ngay cả khi đã đạt được những thành tựu, mục tiêu trong cuộc sống, miễn là khi có điều kiện thuận lợi, đặc biệt là còn sức khoẻ.
“Nếu một người đổ hết ví tiền vào đầu, không ai có thể cướp được nó khỏi anh ta”
– Benjamin Franklin –
Nhiều nghiên cứu khoa học về cafein và giấc ngủ chỉ ra rằng, nếu chúng ta uống một ly cafe vào buổi chiều, thì tới 11-12h đêm, lượng cafein trong cơ thể vẫn còn từ 25-40%. Nghĩa là, chúng ta sẽ khó đi vào giấc ngủ, và nếu có làm một cách nào đó để ngủ được, thì giấc ngủ đó sẽ không chất lượng.
Tôi biết tới điều này khi đọc cuốn “Why we sleep” của tác giả Matthew Walker (bạn có thể tìm đọc, hoặc nhanh nhất là tìm kiếm trên Google và sẽ dễ dàng thấy được những nghiên cứu về cafein) và nhận ra chính bản thân mình hàng ngày.
Tôi đã bỏ được một thói quen tai hại nhờ tự học.
Lý thuyết suông thông thường bị chúng ta bỏ qua, nhưng nếu bạn thật sự để tâm tới cuộc sống xung quanh một các sâu sắc, thì có thể bạn sẽ nhận ra có những bài học rất nhỏ từ thực tế đã giúp cuộc sống của bạn dễ dàng hơn rất nhiều.
Những tấm gương tự học
Người đầu tiên mà mà tôi muốn nhắc tới về tấm gương tự học đó chính là Bác Hồ. Suốt cuộc đời Bác là một hành trình tự học không ngừng nghỉ, là tấm gương sáng nhất trong các tấm gương sáng.
Bác Hồ – Nguyễn Ái Quốc – Nguyễn Tất Thành lúc 18-19 tuổi (năm 1908-1909) đang học lớp nhì Trường Quốc học Huế thì phải vào Phan Thiết dạy học ở Trường Dục Thanh, đến năm 1911 thì qua Pháp. Suốt cuộc đời bôn ba hoạt động cách mạng, ngày thì lao động, đêm thì học tập, Người tự học, trưởng thành và tốt nghiệp trường “Đại học cuộc đời”.
Người học ngoại ngữ, học viết báo, nghiên cứu chủ nghĩa Mác – Lênin, nghiên cứu và tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại. Người biết và sử dụng thông thạo trên mười ngoại ngữ nhờ tự học mà không qua một trường đào tạo chính quy nào.
Năm 1935, dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ VII, Người ghi vào phiếu lý lịch của mình như sau: Trình độ học vấn – tự học.
Phát biểu với sinh viên Trường Đại học Băng Đung trong chuyến thăm Indonesia năm 1959, Người nói đại ý: Khi còn trẻ, tôi không có dịp đến trường học. Cuộc sống, du lịch và làm việc là trường đại học của tôi. Trường học ấy đã dạy cho tôi khoa học xã hội, khoa học quân sự, lịch sử và chính trị. Nó dạy cho tôi yêu nước, yêu loài người, yêu dân chủ và hòa bình; căm ghét áp bức, ích kỷ…
Bác Hồ cũng đã từng căn dặn “học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời… Không ai có thể tự cho mình đã biết đủ rồi, biết hết rồi”.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp – người học trò suất sắc của Bác, vốn là người tốt nghiệp đại học ngành Luật và Kinh tế chính trị năm 1937, không được đào tạo tại bất cứ trường võ bị nào. Vậy mà ông đã chỉ huy quân đội nhân dân Việt Nam đánh thắng đội quân viễn chinh Pháp do những tướng tá tốt nghiệp các trường võ bị danh tiếng chỉ huy. Thành công đó gắn liền với năng lực tự học của ông.
Giáo sư Toán học Nguyễn Cảnh Toàn, do hoàn cảnh chiến tranh nên không thể học trọn đại học. Vậy mà ông nhờ nỗ lực tự học phi thường đã đủ trình độ dạy toán bậc đại học, tự nghiên cứu công trình để bảo vệ luận án phó tiến sĩ rồi luận án tiến sĩ, đóng góp đáng kể vào bộ môn hình học xạ ảnh của toán học thế giới.
Học suốt đời nay đã trở thành mệnh lệnh của thời đại nhưng con người thì không thể cứ kéo dài mãi tuổi đến trường với một thời gian biểu gò bó vì còn phải mưu sinh. Hơn nữa điều mà nhà trường dạy hôm nay vài năm nữa có thể thành lạc hậu, lỗi thời thậm chí vô dụng.
Nhiều người đã trở thành danh nhân không phải vì được học cao mà chủ yếu vì năng lực tự học xuất sắc.
Ý thức tự học
Tự học là một loại lao động vất vả, đầy gian nan thử thách, đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn gấp bội so với được nghe giảng. Người tự học gặp muôn vàn khó khăn về sức lực, thời gian, phương pháp và nhất là ý chí.
Người dìu dắt (cha mẹ, thầy cô, bạn bè, sách vở, phương tiện truyền thông…) phải tạo ra cú hích đầu tiên, thắng sức ỳ về tâm lý ở người học, chỉ ra lợi ích của việc học, bày vẽ cách tự học và động viên thực hiện.
Người học, bất kể là trẻ em hay người trưởng thành, đều phải nhận thức được học tập đem lại lợi ích gì cho chính mình. Khi nhận thức được lợi ích này, người học sẽ có động cơ mạnh mẽ để vượt qua những khó khăn tất yếu gặp phải khi tự học, thúc đẩy người học chủ động đào sâu kiến thức, tự học không ngừng. Động cơ càng mạnh, ý chí sẽ càng cao, khả năng vượt khó càng lớn và cơ hội thành công càng cao. Mỗi thành công dù nhỏ bé sẽ tiếp thêm sức mạnh cho quá trình tự bồi dưỡng năng lực tự học, khiến người học càng tự tin hơn.
Rèn luyện các kỹ năng tự học như kỹ năng định hướng, chọn mục tiêu, tìm kiếm và sử dụng thông tin; kỹ năng xây dựng và tự điều chỉnh kế hoạch học tập, thời gian và nhịp điệu học tập; kỹ năng vận dụng và thực hành thường xuyên, tự kiểm tra mức độ thành thạo; kỹ năng phối hợp các thao tác trí tuệ như so sánh, phân tích, tổng hợp, diễn giải, suy luận, phản biện; kỹ năng huy động hai bán cầu não, phát huy tối đa năng lực não bộ; kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông; kỹ năng ngoại ngữ…
Tự học phải là một quá trình tự thân vận động của người học. Nếu khi ta học trong trường thì người thầy là người đưa ra nội dung học, tài liệu học, giải thích các nội dung cho người học hiểu rõ và kiểm tra xem người học lĩnh hội được những gì thì khi tự học, người học phải tự lo những việc ấy với sự gợi ý, kiểm tra trực tiếp hoặc gián tiếp của người thầy, dù đó là thầy bằng xương bằng thịt hay thầy ảo.
Người ta thì không thể cứ mỗi lúc lại trở vào trường để cập nhật kiến thức, kỹ năng. Cách chủ yếu là tự cập nhật lấy, tự học lấy trong khi vẫn đi làm.
So với khối lượng kiến thức đồ sộ đang tăng lên nhanh chóng của nhân loại thì khối lượng kiến thức thu được từ số năm học chính quy tại nhà trường ngày càng nhỏ đi và mau chóng lỗi thời. So với tuổi thọ trung bình của con người Việt Nam hiện nay là 75,8 năm còn tiếp tục tăng thêm thì giai đoạn học chính quy tại trường sẽ ngày càng rút ngắn lại.
Thống kê cho thấy số năm đi học tại trường của người Việt Nam là 7,5 năm vào năm 2014. Vậy người Việt Nam còn cả một giai đoạn dài hơn 9/10 cuộc đời là không đến trường để học chính quy nữa. Đây phải là giai đoạn “lấy tự học làm cốt” bởi “học hỏi là việc phải tiếp tục suốt đời” như Bác Hồ đã đúc kết. Mà muốn tự học có hiệu quả, phải có năng lực tự học.
Xây dựng ý thức và năng lực tự học, học tập suốt đời là một trong các tiêu chí cốt lõi tạo nên năng lực và thành công của mỗi cá nhân.
Hành trang vun đắp năng lực học tập suốt đời
Cho dù bạn vẫn còn là sinh viên hay đã có một công việc ổn định thì tự học vẫn luôn là chìa khoá để dẫn đến thành công trong lĩnh vực của mình. Khả năng tự học ngoài trường lớp giúp mỗi cá nhân tạo ra sự khác biệt và làm đầy thêm kiến thức cho bản thân. Tuy nhiên, để duy trì quá trình tự học là không hề dễ dàng.
Tiếp theo, chúng tôi xin chia sẻ với các bạn về những động lực, những kinh nghiệm để tự học thành công. Và khi bạn đã có thói quen tự học rồi, thì bạn đã nắm trong tay chiếc chìa khoá của “học tập suốt đời”.
Vượt qua nỗi sợ “mình không biết”
Chắc hẳn bạn đã từng sợ khi mình bán hàng ế ẩm, sợ khi đề xuất điều gì đó với sếp bị từ chối,.. nhưng lại không biết vì sao có những thất bại đó. Rồi dần dần sợ luôn cả thất bại và không dám làm gì tiếp.
Lúc này, chỉ có việc học mới giúp ta vượt qua. Khi tự nhìn nhận lại chính những thất bại đó, những lần bị từ chối đó một cách cặn kẽ, chúng ta sẽ biết được lý do vì sao chúng ta thất bại, và đó là những bài học quý giá.
Rồi sau đó, chúng ta sẽ không còn sợ nữa, mà đã biết cách tư duy theo một góc nhìn khác, tư duy “không biết thì học, vậy thôi”.
Giá trị của “sổ tiết kiệm” kiến thức
Có nhiều kiến thức mà bạn thu lượm được khi đọc sách, đọc báo, mà ngay ở thời điểm đó bạn chưa dùng tới ngay, thậm chí còn chưa chắc có cơ hội sử dụng. Ví dụ như bạn vô tình đọc về “cách xử lý khi bị rắn cắn”. Và trong một lần đi rừng, không may bạn bị rắn cắn, thì lúc đó, thay vì hoảng hốt, sợ sệt, rối loạn, thì bạn đã có thể bình tĩnh xử lý tình huống nhờ “kiến thức vô tình học được” trước đó.
Tình huống là giả định, nhưng chắc hẳn các bjan cũng sẽ nhìn ra đâu đó những tình huống tương tự mà bản thân gặp phải trong cuộc sống.
Có những thứ mà người “tự học” phải trải qua rồi mới phát hiện ra các bạn ạ.
Khi các bạn “dành dụm” kiến thức, giống như các bạn để dành tiền, thì gặp vấn đề cần là bạn có thể ngay lập tức lấy ra dùng, chứ không phải “chờ chút tôi kiếm đủ đã nhé”. Đụng chuyện là mình có sẵn “vốn liếng” để xử lý liền.
Duy trì tính hiếu kỳ
Tính hiếu kỳ là động lực chính thúc đẩy sự phát triển trong quá trình học tập. Hãy đặt câu hỏi thật nhiều với bất kỳ điều gì khiến bạn tò mò hoặc chưa sáng tỏ. Việc này giúp bạn nuôi dưỡng tính hiếu kỳ, luôn muốn khám phá thế giới xung quanh và thực sự mở mang hiểu biết.
Tuy nhiên, bạn nên nhớ rằng đặt ra câu hỏi quá nhiều với mọi người xung quanh có thể khiến họ cảm thấy khó chịu, đặc biệt là những người chưa có câu trả lời cho bạn.
Vậy nên, cách tốt nhất bạn tự dấn thân vào con đường tìm kiếm chân lý và làm phong phú kiến thức cho chính mình.
Nâng cao kiến thức cơ bản
Đọc tài liệu ngoại văn và mở rộng vốn từ vựng. Rất nhiều bộ sách, tài liệu có giá trị học thuật cao được dịch ra thứ ngôn ngữ chung là tiếng Anh. Nếu biết thêm nhiều ngôn ngữ khác, bạn vẫn được khuyến khích đọc để phục vụ cho tri thức của mình. Bạn đừng nên chỉ giới hạn đọc các tài liệu, bộ sách thuộc phạm vi ngôn ngữ mẹ đẻ.
Bằng việc đọc sách từ những tác giả đến từ những nền văn hóa khác nhau, có quan điểm khác nhau, kiến thức của bạn cũng được mở rộng một cách đa diện nhiều chiều, sâu sắc và phong phú hơn là chỉ trung thành với một ngôn ngữ hay một tác giả.
Và đương nhiên, đọc sách ngoại văn cũng là một quá trình học ngôn ngữ vô cùng bổ ích.
Không phụ thuộc vào trường lớp, giáo viên
Tại trường lớp, bạn được cung cấp các kiến thức nền tảng, cơ bản. Giáo viên không thể có đủ thời gian để dạy nhiều hơn cho học sinh, sinh viên.
Chính vì thế, tự bản thân biết mở rộng, nâng cao kiến thức dựa trên tảng kiến thức cơ bản sẽ giúp bạn tạo ra sự khác biệt so với bạn bè trong lớp, giúp giáo viên phân loại học sinh của mình. Đừng quá bị động và phụ thuộc quá nhiều vào trường học và giáo viên mà chỉ học những gì được dạy, được giao.
Đây còn là một cách để người học tự đánh giá được năng lực của bản thân và tiến xa hơn họ tưởng. Ngoài ra, những bài tập nâng cao hay những buổi thực hành được xem là một hình thức học tập mang lại nhiều thử thách cho chính bản thân người học. Nó sẽ thú vị hơn nhiều so với những bài học ban đầu.
Đọc sách hằng ngày
Không phải tự nhiên mà sách được ví với “túi khôn” của nhân loại. Đọc sách lịch sử về một vấn đề mà bạn đang quan tâm hoặc lịch sử về các nền văn hóa trên thế giới là một cách học quan trọng. Bởi, hiểu về quá khứ là chìa khóa quan trọng để bạn tiếp thu các thành tựu hiện đại. Đó cũng là lý do vì sao khi học bất kỳ một môn học nào, đặc biệt là bậc đại học, bài học đầu tiên mà các bạn được dạy là nói sơ lược về lịch sử ra đời và phát triển của môn học hoặc ngành học đó.
Ngoài tạo ra thói quen đọc sách bổ ích, đọc sách hằng ngày giúp bạn mở mang kiến thức, duy trì tính kiên trì, sự hiếu kỳ với kiến thức và giúp não bộ liên tục hoạt động.
Kỷ luật với bản thân
Nguyên tắc vàng đối với những người muốn phát triển khả năng tự học chính là tính kỷ luật cao.
Bởi lẽ, tự học là vấn đề riêng của mỗi người, không có giáo án, không có người giảng dạy, không có quy định thời gian cũng như không có giới hạn hay chuẩn mực nào để đánh giá, kiểm tra. Vậy nên, tính kỷ luật và sự tự giác càng cao, hiệu quả học tập càng lớn.
Xây dựng môi trường học
Có rất nhiều cách để tạo cho mình môi trường tự học mà không gây nhàm chán. Bạn có thể đăng ký vào các khóa học với môn hoặc ngành học yêu thích, tham gia các buổi hội thảo, đến triển lãm, đi bảo tàng, thư viện, lập nhóm tự học trực tuyến hoặc quy tụ những người bạn có cùng mục đích học tập giống mình.
Thay vì học tập theo thời khóa biểu với thầy cô ở trường, bạn hãy dành thời gian để lắng nghe những câu chuyện và kinh nghiệm của người lớn tuổi, những người có trải qua quá trình tự học.
Học trực tuyến
Trong thời đại công nghệ có mặt ở mọi nơi, bạn có thể tận dụng việc học trực tuyến trên bất kỳ thiết bị nào. Đây là một tài nguyên học tập vô hạn, tiết kiệm được nhiều chi phí và thời gian học tập.
Thậm chí nếu chịu khó săn tìm, bạn sẽ tìm thấy những khóa học miễn phí từ xa phù hợp với nhu cầu cá nhân của bạn. Qua các lớp học trực tuyến, bạn cũng có thể tìm kiếm được thêm những người bạn có cùng sở thích và mục đích học tập với mình.
Từ đó , quan sát thói quen và hành vi từ người học cao. Những người tự học thường có những thói quen như sau: thường xuyên ghi chép sổ tay, luôn lắng nghe, quan sát kỹ, đến thư viện hoặc hội thảo chuyên đề, đọc sách báo nhiều,…
Tìm người truyền cảm hứng
Quan trọng, nếu có cơ hội, bạn nên học tập ở những người này cách tư duy logic cho một vấn đề, làm sao ghi chép nhanh được những ý chính, cách phản biện và đặt câu hỏi… Đây là những kỹ năng mà những người tự học hay học dưới sự hướng dẫn của giáo viên đều phải có và phải rèn luyện trong suốt quá trình học tập. Bởi, nếu thuần thục được các kỹ năng này, bạn có thể ứng dụng để tự học tất cả những kiến thức nào mà mình theo đuổi.
Người truyền cảm hứng học tập cho mọi người thường là những vị lãnh đạo trong giới chính trị, doanh nhân thành đạt, nhà khoa học hoặc bất kỳ ai, miễn là họ khiến bạn phải chú ý lắng nghe, muốn được trở thành người giống họ, bắt chước việc làm của họ và luôn nghĩ đến họ mỗi khi việc học làm bạn cảm thấy mệt mỏi và không có lối thoát.
Ở những người này, bạn có thể học thêm được nhiều mẹo học tập có ích, những cuốn sách cổ quý giá hay những bậc thầy mà bạn có thể đến để thỉnh giáo.
Biết vận dụng kiến thức tự học: Ứng dụng thực tế
Không phân biệt kiến thức học từ người khác hay kiến thức tự học, giá trị của kiến thức phải được thể hiện qua hành động hoặc sản phẩm. Vì thế để tự đánh giá được thành tựu học tập của mình, bạn nên tìm cách đưa các kiến thức đã học vào cuộc sống.
Chia sẻ kiến thức cho mọi người
Để giúp đỡ các thế hệ sau có thể phát triển được khả năng tự học, bạn nên tích cực chia sẻ kiến thức cũng như phương pháp và mẹo học của mình.
Tham khảo thêm nhiều bài viết về chủ đề tự học để cùng chúng tôi tốt hơn mỗi ngày bạn nhé!
